Akıl Yürütme

Önermelerle düşündüğümüz zaman, düşüncelerimiz düzenlidir. Burada bizi ilgilendiren düzenleme türü, akıl yürütmeye çalıştığımız zaman ortaya çıkar. Bu durumlarda düşüncelerimizin ardışıklığı genellikle bir argüman biçimini alır. Argümanda önerme, iddiaya ya da çıkarmaya çalıştığımız sonuca denk düşer. Diğer önermeler iddianın nedenleri ya da sonucunun öncülleridir (Cikes, 2018). Bir sonuca varabilmek veya detayları anlayabilmek için farklı akıl yürütme stratejileri kullanırız. Bunlar tümdengelimli ve tümevarımlı akıl yürütme yöntemleridir.

Tümdengelimli Akıl yürütme

Genel bir yargıdan yola çıktığı için adına tümdengelim denilir. Tümdengelimli akıl yürütmenin temeli mantığa dayanır. Mantıktaki p ve q bileşenleri düşünürsek, tümdengelimli akıl yürütmede p’ye göre q’ya karar veririz. Örneğin araba kullanan birisini gördünüz. Ehliyet alma ve araba kullanma yaşı minimum 18 olduğu için bu kişinin 18 yaşından büyük olduğunu varsayarsınız. Yani genel bilgiye bakarak daha detay bir bilgi için akıl yürütürsünüz.  Tümdengelimli akıl yürütme size yeni bir bilgi vermez, sadece öncülleri, detayları açık hale getirir ve bir bütünün parçası hakkında bilgi verir.

Tümdengelimli akıl yürütmede, genel bilgi, yargı ne kadar doğru ve temelliyse, akıl yürütülen bilgi parçasıda o kadar geçerli olur ayrıca bilgimizi arttırıcı değil, elde olan bilgileri çözümleyici bir yöntem olarak düşünülebilir. Kesinlik vardır. Bu tip akıl yürütmelerde yapılan hata, algılanan büyük parçanın doğru mu yanlış mı olduğunun tam olarak bilinememesi ve buna zincirleme olarak parça bilgi için yanlış bir yorumda bulunulmasıdır.

Tümdengelimsel akıl yürütme özet olarak genel ilkelerden özele varan akıl yürütmeye denir. Yeni bir bilgi vermez ancak genel ilkenin detayı hakkında fikir verir. Tümdengelim ilkesinin formülü: Tüm x’ler y’dir, z bir x’dir, öyleyse z bir y’dir. Örnek olarak tüm insanlar ölümlüdür, Zeynep bir insandır, öyleyse Zeynep bir ölümlüdür.

Tümevarım Yoluyla Akıl Yürütme

Tümevarım, tümdengelimin tersine özel parçalardan bütüne doğru bir akıl yürütme biçimidir. Tümevarım ilkesi bilimde başlıca bilgi üretme aracı olmuştur ve bu işlevini sürdürmektedir. Öznelden nesnele geçiştir. Geçerli, doğru olma olasılığı olan akıl yürütmelerdir. Bilinmeyen bir sonuca ulaşılabilir ve öncüller doğru ise sonuçların yanlış olması olasılık dışıdır.

Tümevarıma örnek olarak: Ayşe üniversitede hemşirelik okumuştur, Ayşe bir hastanede çalışmaktadır, o halde Ayşe bir hemşiredir. Bu durum tümevarım yoluyla akıl yürütmeye bir örnektir. Parçalardan ilerleyerek bir sonuç çıkarmaya çalışırız.

Daha geniş bir sonuca varmak için ayrıntıları değerlendiririz. Bir kişinin burnu akıyorsa, ateşi varsa, boğazı ve başı ağrıyorsa bu kişinin soğuk algınlığı olduğunu çıkarabilirsiniz. Parçaları gözlemleyip sonuca dair yorum yaparsınız, bu tümevarıma örnektir.

Tümevarım yoluyla akıl yürütmede hataya yol açan nokta ise bütün gerçekleri bilmeden sonuca ulaşmaktır.

İnsan her iki akıl yürütme stratejisinide elinde olan bilgiyle daha doğru çıkarım elde etmek veya detay bilgiye ulaşmak için kullanır. İki ilkede de yanlış bilgiye götüren ise eldeki verinin tümüne hakim olmamak veya doğru mu yanlış mı olduğunu hatasız bir şekilde değerlendirememektir.

Kaynak

  • Cikes, A. B. (2008). Atkinson and Hilgard Introduction to psychology.
  • Goswami, U. (2002). Inductive and deductive reasoning.
  • Plotnik, R., & Kouyoumdjian, H. (2013). Introduction to psychology. Cengage Learning.
  • Simon, M. A. (1996). Beyond inductive and deductive reasoning: The search for a sense of knowing. Educational Studies in mathematics30(2), 197-210.

Bir cevap yazın