Dikkat

‘’Dikkat” terimini günlük hayatımızda nerdeyse her zaman kullanıyoruz, ancak bu kavram hangi süreçlerle gerçekleşir? Çeşitleri nelerdir? Bu yazımızda dikkate, dikkatin çevremizin belirli bölümlerini seçmemizi ve diğer bölümleri görmezden gelmemizi nasıl sağladığına ve göz ardı edilen bilgilere ne olduğuna odaklanılacaktır.

Dikkat Nedir?

William James, 1800’lerin sonlarında dikkati tanımlayıp, hakkında kapsamlı bir yazı yazmıştır. Dikkat için ‘’Herkes dikkatin ne olduğunu biliyor. Aynı anda birkaç düşünce nesnesinin veya düşüncenin birinin zihninde, açık ve canlı biçimde ele geçirilmesidir. Odaklanma, bilinç yoğunluğu esastır’’ demiştir.

Dikkat, çevremizdeki belirli bilgileri aktif olarak nasıl işlediğimizi ifade eden ve bilişsel psikolojide incelenen bir kavramdır. Dikkat sayesinde bir kavrama, düşünceye, nesneye veya herhangi bir uyarana yoğunlaşabiliriz. Bilinenin aksine dikkat sadece yoğunlaşmaya değil görmezden gelmeye de yardımcı olur. Dikkat, sadece belirli bir şeye odaklanmanızla ilgili değildir; aynı zamanda sürekli maruz kaldığımız bilgi ve uyaranların rekabetini düzenlemeyi içerir, gerektiğinde bazı uyaranları göz ardı etmemizi sağlar. Dikkat, şuanla ilgili olmayan bilgileri, duyumları ve algıları “ayarlamanıza” ve enerjinizi önemli olan bilgilere odaklamanıza olanak tanır.

Seçici Dikkat

Broadbent kuramında; dünyanın, gözlemci insanın algısal ve bilişsel kapasitesinin yetemeyeceği kadar çok uyaranları içerdiğinden söz etmektedir. Günlük yaşamda sürekli olarak birçok uyarana maruz kalırız. Ancak çoğu durumda, bu uyaranların her birine eşit şekilde dikkat etmeyiz. Bunun yerine, dikkatimizi çevremizin bazı önemli unsurlarına odaklarken, diğer şeyler arka plana karışır. Yolda yürürken arabanın kornası çaldığında bir anda bütün dikkati ona vermek veya bir kafede yazı yazarken dikkatinizi sohbet eden insanların sesi yerine, ekrana veya klavyedeki tuş seslerine vermeniz gibi. İşte buna seçici dikkat denir.

Seçici dikkat, belirli bir süre için ortamdaki belirli bir nesneye veya uyarana odaklanma sürecidir. Dikkat sınırlı bir kaynaktır, bu nedenle seçici dikkat, önemsiz ayrıntıları belirleyip, yok saymamıza ve önemli olan şeylere odaklanmamıza olanak tanır.

Kokteyl Parti Efekti

Cherry’nin ‘’kokteyl partisi” etkisi olarak adlandırdığı fenomeni seçici dikkatle ilgili klasik bir çalışmadır. Çalışma aslında insanların alakasız, ilgisi dahilinde olmayan konuşmaları ne kadar etkili bir şekilde görmezden gelebileceğini araştırmıştır.

Bu deneyde, her bir kulağa bir mesaj olacak şekilde, aynı anda iki işitsel mesaj iletilmişitir. Cherry daha sonra katılımcılardan belirli bir mesaja dikkat etmelerini ve sonra duyduklarını tekrar etmelerini istemiştir. Katılımcıların bir mesaja kolayca dikkat edip, tekrarlayabildiğini keşfetmiş ancak diğer iletinin içeriği sorulduğunda, katılımcılar bu konuda hiçbir şey söyleyememişlerdir.

Dikkat etmedikleri mesajda dil değişikliği veya mesajın ileri-geri sarılmasını fark etmedikleri halde, ilginç bir şekilde, dikkat edilmemiş mesajın konuşmacısı erkekten kadına geçtiğinde (veya tersi), mesaj 400 Hz tonuyla değiştirildiğinde veya kendi isimlerini duyduklarında katılımcılar her zaman değişikliği fark ettiler. Cherry’nin bulguları daha sonra yapılan benzer deneylerle desteklenmiştir.

Broadbent’in Filtre Modeli

İlk dikkat kuramlarından biri Donald Broadbent’in filtre modelidir. Cherry tarafından yürütülen araştırmaya dayanarak Broadbent, insanın dikkat sürecini tanımlamak için bir bilgi işleme metaforu kullanmıştır. Bilgi işleme kapasitemizin sınırlı olduğunu ve işlenecek bilgi seçimimizin algısal süreçlerden daha erken gerçekleştiğini öne sürmüştür.

Görsel 2: https://images.app.goo.gl/ExSEwHVgLYdrvpe9A

Hangi uyarana, bilgiye öncelik vereceğimizi seçerken bir filtre kullanıyoruz. Tüm uyaranlar ilk önce renk, ses yüksekliği, yön ve aralık gibi fiziksel özelliklere dayanarak işlenir ve daha sonra seçici filtrelerimiz bazı uyaranları reddederken bazı uyaranların daha fazla işlem için geçmesine izin verir.

Kısaca filtre teorisi seçim sürecini tanımlar. Sinir sisteminin girişinde bir filtreleme işlemi vardır ve sadece belirli gereksinimleri karşılayan uyaranların geçmesine izin verir. Filtreden geçen bu uyaranlar zaten bildiğimiz şeylerle karşılaştırılır, böylece onları tanıyabilir ve etrafımızdaki diğer tüm konuşmaları anlayabiliriz.

Görsel Seçici Dikkat

Görsel dikkat çalışmaları genellikle bir resme veya sahneye bakan bir gözlemciyi gözlemlemeyi içerir. Kişinin gözlerini izlersek, durağan olmadıkları açıktır. Görsel dikkat, göz sabitlemeleri (fixation) ve sakkadlar olarak adlandırılan gözün hızlı sıçramaları ile şekillenir. Her sabitleme yaklaşık 300 milisaniye (saniyenin üçte biri) sürerken, sakkadlar çok hızlıdır (20 milisaniye civarında). Aslında kişinin göz sabitleme örüntüsü bir sahne üzerinde takip edilerek, kişinin görsel dikkatinin sıralanması hakkında önemli bilgiler edinilebilir.

Örneğin bir yüze bakan kişi; gözler, burun ve ağız üzerinde birçok fiksasyon yapar (bu, bir yüzü diğerinden en etkili şekilde ayıran özelliklerdir). Yaptığı bu fiksasyon ve daha sonrasında sakkadlar ile görsel dikkat ve bilgi oluşur.

Özetle dikkat, maruz kaldığımız birçok uyaran arasından bizim için önemli olanları seçmeye yardımcı olan bir sistemdir. Sonraki işlemler için belirli bilgileri seçmemizi sağlar. Çok fazla uyarana maruz kaldığımız halde dikkat sayesinde uyaranları seçip, normalde gelen bilgilerin sadece küçük bir kısmına dikkat ederiz.

Kaynak

Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (Eds.). (2007). Neuroscience (Vol. 2). Lippincott Williams & Wilkins.

Carlson, N. R. (2012). Physiology of behavior. Pearson Higher Ed.

Kouyoumdjian, H., Plotnik, R. (2008, 2011). Introduction to psychology (9. Baskı). USA: Cengage Learning.

Sherwood, L. (2015). Human physiology: from cells to systems. Cengage learning.

Soysal, A. Ş., Yalçin, K., & Can, H. (2008, January). Bilişsel Psikoloji Kapsamında Yer Alan Dikkat Teorileri. In Yeni Symposium: psikiyatri, nöroloji ve davraniş bilimleri dergisi. Cerrahpasa Tip Fakultesi Psikiyatri Klinigi Vakfi.

Bir cevap yazın