Beynin Alt Alanları

Beynin yapısına baktığımızda kortikal alanların yanısıra subkortikal alanlar bulunmaktadır. Bunların görevleri ise, memeli canlılar için hayati önem taşıyan denetleme ve düzenlemeleri yerine getirip veri girdisi sağlamaktır. Kortikal alanlara göre görece daha küçük olmakla beraber ilkel davranışlarımızın (uyku, açlık, susuzluk, cinsel davranışlar ve korku gibi) gerçekleştiği yerler arasındadırlar.

C:\Users\Ekin\Desktop\Ek Açıklama 2019-10-29 235855.png C:\Users\Ekin\Desktop\Ek Açıklama 2019-10-29 235832.png

Görseller: Lippincott Williams & Wilkins, 2007

Beyinde konumlandırmaya göre isimlendirme yapıldığında üç bölge bulunmaktadır, bunlar: arka beyin, orta beyin ve ön beyindir. Arka beyin, beynin en arka kısmında (posterior), orta beyin beynin orta ve iç kısmına yakın, ve ön beyin ise beynin ön (anterior) kısmında yer alan yapıları içerir (Fredrickson, ve ark., 2003). Paul MacLean beyin yapılarını konumlarından ziyade işlevlerine göre bölgelere ayırarak isimlendirmiştir, MacLean’e göre insan beynini ortak merkezli üç katman halinde düşünebilmemiz mümkündür (Fredrickson, ve ark., 2003). Bunlar: merkezi çekirdek, limbik sistem ve serebrumdur. Merkezi çekirdeği en ilkel davranışlarımız olarak düşünebiliriz, limbik sistem duygularımızı düzenlerken serebrumda ise yüksek zihinsel faaliyetlerimiz gerçekleşmektedir.

C:\Users\Ekin\Desktop\Ek Açıklama 2019-10-29 234919.png Subkortikal alanlar arasında ise talamus, hipotalamus, hipokampus, amigdala, beyincik (cerebellum), beyin sapı, corpus callosum, beyin epifizi ve basal ganglia gibi yapılar bulunmaktadır.

C:\Users\Ekin\Desktop\Ek Açıklama 2019-10-29 235159.png

C:\Users\Ekin\Desktop\brain stem.png

Görseller: Lippincott Williams & Wilkins, 2007

Beyincik (Cerebellum)

Beyincik, beyin sapının hemen üzerinde, oksipital lob1un altında, arka (posterior) beyinde yer alır. Denge merkezidir. Evrimsel açıdan en eski kısımlardandır ve evrimsel süreç boyunca çok az değişim gözlenmiştir. Duruş, kasların koordinasyonu gibi önemli işlevlerden sorumludur. Duruş ve kas koordinasyonlarının sürdürülebilirliği ve değişikliğini sağlar. Örneğin bir pozisyondan başka bir pozisyonda duruş şeklimizi alırken bütün bu hareketlerin sorunsuz ilerlemesi beyincik sayesinde gerçekleşmektedir.

Talamus

Talamus, beynin merkezinde, orta beyinde yer almaktadır. Ön kısmı limbik sistemin içerisindedir. Beyin korteksiyle dışarıdan gelen uyarılar arasında köprü vazifesi görmektedir. Dışarıdan duyu reseptörlerine gelen uyarı, duyu organlarına ulaştıktan sonra ilk buraya gelmektedir, ve buradan da algılanıp yorumlanması için kortekse gönderilmektedir, böylece bir ulak görevini üstlenmektedir. Örneğin gün ışığında gökyüzüne baktığımızda önce gözlerimiz aracılığıyla ışık toplanır, daha sonra fotoreseptörler tarafından algılanan bu uyarı (ışık) talamusa gönderilir. Duyma, görme, hissetme, tatma gibi dört duyumuzun hepsinde bu geçerliyken koku alma duyusunda durum bu şekilde değildir. Koku aldığımızda bu girdilerin işlenmesi için farklı bir patika (olfactory pathway) bulunmaktadır ve bu yüzden mesaj talamusa uğramaz. En önemli özelliklerinden biri de uyku ve uyanıklığı kontrol etmesidir (Fredrickson, ve ark., 2003).

1Oksipital lob: Beynin 4 lobundan biri. Görme duyusu ile ilgili işlevleri yürütür.

Hipotalamus

Hipotalamus, limbik sistemin içindedir ve talamusun hemen altında yer alır. Hayatımızı sürdürmemizde büyük rol oynar. Vücut içerisindeki homeostazı (kararlı iç denge) sağlayarak farklı durumlara karşı vücudumuzun hazırlıklı olmasını sağlar, örneğin soğuk bir havada vücudun titreyerek ısı kaynağı yaratmaya çalışmasıyla sıcak bir havada nefes alış verişi sıklaştırarak konrol etmesi gibi. Aynı zamanda hipofiz bezine olan etkisiyle hormonların üretiminde endokrin faaliyetini dengeler ve haz merkezi, saldırganlık, yeme, içme ve cinsel davranışlarımıza aracılık edip duygu ve stres anına tepkide payı vardır. Kuşkusuz psikoloji bilimi için diğer önemli özelliği ise duyguların duyumsanmasını ve buna göre tepki vermemizi sağlamasıdır.

Hipokampus

Hipokampus duygusal düzenlemeleri sağlayan limbik sistemin diğer önemli parçasıdır. Bellekte önemli bir rol oynar ve yakın geçmişi hatırlamamızdan sorumludur. Eğer hipokampusumuz olmasaydı yakın geçmişte yaptığımız şeyleri unuturduk. Hipokampusun görevinin keşfedilmesi ise 1950’li yıllarda epilepsi hastalarını tedavi etmek amacıyla hipokampuslarının alınmasından sonra hastaların operasyondan önceki anılarının çok az olmasıyla ve operasyondan sonraki anılarını hatırlayamamalarıyla oldu. Fakat hipokampus sadece yakın geçmişi hatırlamakla değil, bilgiyi uzun süreli belleğe atmak için kortekse iletmekten de sorumludur.

Amigdala

Limbik sistemin en önemli yapılarından biridir. Korkuyu hissetmemizi ve korkuyu öğrenmemizi sağlayan merkezdir. Bu bağlamda evrimsel perspektifte de “savaş ya da kaç” (fight or flight) mekanizmasında hayati önem taşımaktadır. Fakat sadece korku duymamızda değil, diğer bütün duygularımızın işlenmesi ve ifade edilmesini sağlar.

Beyin Sapı

Arka beyinde, omuriliğin başlangıcında yer alır. Beyincik gibi evrimsel açıdan en eski kısımlardandır. Ağrı duyusunun algılanmasından, göz hareketlerinin kontrolü ve düzenlenmesinden, solunum, dolaşım ve sindirim sisteminin kontrolünden sorumludur. En önemli görevlerinden biri de beyinde nöronlar (sinir hücreleri) arasında haberleşmeyi sağlayan kimyasalların (nörotransmitterlar) üretimini sağlamaktır.

Beyin sapının yapısı ise kendi içerisinde 3 parçaya ayrılmaktadır diyebiliriz:

Pons

Pons, uykuda salgıladığımız kimyasalları üretir ve aynı zamanda sinyalleri taşıyarak omurilik ile beyin arasında bir köprü görevi görür (Kouyoumdjian ve Plotnik, 2011). Göz hareketlerinin ve yüz ifadesinin de desteklenmesine katkıda bulunur.

Medulla

Medulla, omuriliğin en üst kısmında konumlanmıştır. Kan basıncı, kalp atış hızı, solunum gibi hayati refleksleri kontrol edip düzenleyen bir grup hücreden oluşmaktadır. Yüksek dozda madde kullanımı (eroin, alkol vb.) medulladaki hücreleri baskılayarak hayati birtakım işlevlerin yerine getirilmesini engelleyerek nefes alış verişinin durmasıyla ölüme yol açabilir (Kouyoumdjian ve Plotnik, 2011).

Mezensefalon (Orta Beyin)

Görsel ve işitsel reflekslerle motor hareketlerin kontrolü, ödül- ceza sisteminin çalıştığı temel dürtüler tarafından uyarılmayı (yemek, seks, para, müzik, birtakım uyuşturucu maddeler, kişiye çekici gelen yüzler gibi) sağlar.

Corpus Callosum

Beynin iki yarıküresini birbirinden ayıran ve boylamasına yarıkta (longitudinal fissure) bulunan, iki yarımküre arasındaki veri alışverişini ve iletişimi sağlayan sinir ağlarından oluşmuş yapıdır.

Beyin Epifizi

Beynin tam ortasında bulunan hücreler kümesidir, uyku düzenlenmesinde rol oynayan melatonini salgılar.

Basal Ganglia

İşlemek için dopamin adı verilen nörotransmitere ihtiyaç duyan, motor hareketleri düzenleyen yapıdır.

Kaynakça

Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (2007). Neuroscience: exploring the brain (3. Baskı). Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins.

Fredrickson, B. L., Loftus, G. R., Nolen-Hoeksema, S., & Smith, E. E. (2003). Psikolojiye giriş. (Ö. Öncül & D. Ferhatoğlu, Çeviri.) (14. Baskı). Ankara: Arkadaş.

Kouyoumdjian, H., Plotnik, R. (2008, 2011). Introduction to psychology (9. Baskı). USA: Cengage Learning.

Bir cevap yazın